ستمبران و ستمگران – بازخوانی اندیشه‌ی آنتونیو گرامشی از دل مبارزه، سیاست و فرهنگ

کتاب ستمبران و ستمگران مجموعه‌ای از ده مقاله و نوشته‌ی آنتونیو گرامشی است که در بستر یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخ اروپا شکل گرفته‌اند؛ دوره‌ای که سرمایه‌داری ایتالیایی در پی شکست جنبش‌های کارگری، راه را برای صعود فاشیسم موسولینی هموار می‌کرد. این نوشته‌ها نه صرفاً اسناد تاریخی، بلکه تکه‌هایی زنده از یک نبرد فکری و سیاسی‌اند: نبرد میان سلطه و رهایی، میان «ستمگران» و «ستمبران».
گرامشی در این مقالات که برخی از آن‌ها در دوران زندان و برخی در سال‌های پیش از حبس نوشته شده‌اند،کوشش می‌کند نشان دهد که قدرت سیاسی تنها از لوله‌ی تفنگ یا دستگاه سرکوب عبور نمی‌کند. سلطه، پیش از آن‌که امری صرفاً نظامی یا حقوقی باشد، فرهنگی، اخلاقی و ذهنی است. از همین‌روست که گرامشی به‌جای تمرکز انحصاری بر دولت، به جامعه‌ی مدنی، آموزش، مطبوعات، کلیسا، احزاب و حتی عادت‌های روزمره‌ی مردم توجه می‌کند.
یکی از محورهای اصلی کتاب، نقد درک تقلیل‌گرایانه از ستم است. گرامشی با صراحت نشان می‌دهد که ستم تنها در قالب سرکوب عریان یا خشونت فیزیکی عمل نمی‌کند؛ بلکه از راه رضایت بازتولید می‌شود. ستمگران می‌کوشند ارزش‌ها، باورها و برداشت‌های خود را به «عقل سلیم» جامعه تبدیل کنند، به‌گونه‌ای که فرودستان، نظم موجود را طبیعی، اجتناب‌ناپذیر یا حتی عادلانه بپندارند.
در این‌جاست که مفهوم کلیدی هژمونی در اندیشه‌ی گرامشی معنا پیدا می‌کند: ترکیبی از زور و رضایت، اجبار و اقناع. کتاب ستمبران و ستمگران یکی از بهترین مدخل‌ها برای درک شکل‌گیری اولیه‌ی این مفهوم در آثار گرامشی است، پیش از آن‌که در دفترهای زندان به‌صورت نظام‌مند بسط یابد
در برابر این سازوکار سلطه، گرامشی بر نقش فعال ستمبران تأکید می‌کند. او بارها هشدار می‌دهد که فرودستان صرفاً به‌واسطه‌ی موقعیت اقتصادی خود به نیرویی رهایی‌بخش تبدیل نمی‌شوند. بدون خودآگاهی سیاسی، فرهنگی و اخلاقی، طبقه‌ی تحت ستم ممکن است به بازتولید همان نظمی کمک کند که علیه آن شوریده است.
از این منظر، سازمان‌یابی، آموزش سیاسی، شکل‌گیری روشنفکران ارگانیک و پیوند مبارزات اقتصادی با مبارزات فرهنگی، جایگاهی مرکزی در نوشته‌های این کتاب دارند. گرامشی تجربه‌ی شوراهای کارگری، مبارزات کارگران کارخانه‌های تورین و شکست‌های جنبش چپ ایتالیا را با نگاهی انتقادی واکاوی می‌کند تا نشان دهد چرا بدون هژمونی فرهنگی، پیروزی سیاسی پایدار ممکن نیست.
یکی از مقالات مشهور این مجموعه، نقد تند گرامشی بر «بی‌تفاوتی» است. او بی‌طرفی را نه امری خنثی، بلکه شکلی از همراهی خاموش با ستم می‌داند. هنگامی که مناسبات قدرت همه‌جا حاضرند، کناره‌گیری از سیاست خود نوعی موضع‌گیری سیاسی است. موضعی که اغلب به سود ستمگران تمام می‌شود.
این بخش از کتاب، همچنان برای شرایط امروز خواندنی است؛ شرایطی که در آن بی‌تفاوتی، فردگرایی افراطی و کناره‌گیری از کنش جمعی، به‌عنوان «عقلانیت» یا «واقع‌گرایی» تبلیغ می‌شوند.

ترجمه‌ی وارتان میکائیلیان از این مجموعه، یکی از ترجمه‌های قدیمی و مهم آثار گرامشی به فارسی است. این کتاب برای نخستین بار امکان مواجهه‌ی مستقیم مخاطب فارسی‌زبان با نوشته‌هایی را فراهم کرد که گرامشی را نه صرفاً یک نظریه‌پرداز دانشگاهی، بلکه یک مبارز سیاسی در متن تضادهای واقعی جامعه نشان می‌دهد.
ستمبران و ستمگران به‌ویژه برای خوانندگانی اهمیت دارد که می‌خواهند پیوند میان مارکسیسم، فرهنگ، سیاست و زندگی روزمره را درک کنند و از گرامشی صرفاً چهره‌ای انتزاعی نسازند.

چرا بازخوانی این کتاب هنوز مهم است؟

چون ستم، همیشه با باتوم و زندان سراغ ما نمی‌آید. خیلی وقت‌ها آرام‌تر، نرم‌تر و حتی آشنا وارد زندگی‌مان می‌شود؛ از صفحه‌ی تلویزیون، از خبرها، از واژه‌هایی که هر روز تکرار می‌کنیم، از چیزهایی که به ما یاد داده‌اند «طبیعی» یا «بدیهی» بدانیم. گرامشی درست همین‌جا ایستاده است؛ جایی که قدرت دیگر فریاد نمی‌زند، بلکه نجوا می‌کند.
ستمبران و ستمگران یادمان می‌آورد که اگر فقط به لحظه‌ی انفجار خشم، اعتصاب یا شورش خیره شویم، بخش بزرگی از میدان نبرد را ندیده‌ایم. ستم، پیش از آن‌که در خیابان به ما حمله کند، در ذهن‌مان جا خوش می‌کند؛ در زبان‌مان، در ترس‌هایمان، در عادت‌هایمان و حتی در سکوت‌هایمان. و درست به همین دلیل، مقاومت هم فقط کار یک روز و یک مکان نیست؛ مقاومتی است طولانی، فرسایشی و گاهی نامرئی.
خواندن گرامشی یعنی روبه‌رو شدن با این پرسش ناراحت‌کننده اما ضروری:
ما کجاها، ناآگاهانه، با نظمی کنار آمده‌ایم که به ضرر خودمان است؟
کجاها از سر رضایت یا از سر خستگی ساکت مانده‌ایم.
این کتاب کمک می‌کند بفهمیم چرا تغییر واقعی بدون تغییر در شیوه‌ی فکر کردن، حرف زدن و زیستن ممکن نیست. گرامشی به ما نمی‌گوید «چه کنیم»؛ اما چشم‌مان را باز می‌کند تا ببینیم قدرت چطور کار می‌کند و چرا بدون آگاهی جمعی، حتی صادق‌ترین خشم‌ها هم می‌توانند بی‌ثمر بمانند.
برای همین است که ستمبران و ستمگران فقط کتابی درباره‌ی گذشته یا ایتالیا نیست؛ کتابی است برای امروزِ ما، برای لحظه‌ای که باید از خودمان بپرسیم:
آیا هنوز داریم زندگی‌مان را خودمان تعریف می‌کنیم، یا سرمایه و طبقه حاکم آرام‌آرام این کار را به‌جای ما انجام داده‌اند؟

صدای فدائی

دانلود