سازمان اتحاد فدائیان کمونیستکار، مسکن، آزادی، جمهوری فدراتیو شورایی
مقالات

برنامه برای تغییر ، خوانشی از برنامه سازمان اتحاد فدائیان کمونیست – بخش پنجم | طبقه کارگر کیست؟

از کارگر صنعتی تا نیروی کار در جامعه امروز

در قسمت چهارم «برنامه برای تغییر» به رابطه میان سرمایه و کار مزدی پرداختیم و دیدیم که سرمایه‌داری بر مناسبات معینی از مالکیت، تولید و تصاحب ارزش اضافی استوار است. در این مناسبات، صاحبان سرمایه وسایل اصلی تولید را در اختیار دارند و کارگران برای تأمین زندگی، نیروی کار خود را می‌فروشند. این رابطه مبنای استثمار در نظام سرمایه‌داری است و بازتولید آن، دو موقعیت طبقاتی اصلی جامعه را شکل می‌دهد.
اکنون به یکی از پرسش‌های مهم فصل اول برنامه سازمان اتحاد فدائیان کمونیست می‌رسیم : طبقه کارگر دقیقاً از چه کسانی تشکیل شده است؟
اهمیت این پرسش از آنجاست که مفهوم طبقه کارگر در تحلیل سرمایه‌داری، مبارزه طبقاتی و استراتژی سوسیالیستی جایگاهی بنیادی دارد. هرگونه ابهام در شناخت این طبقه می‌تواند بر درک ما از نیروی اجتماعی تحول، سازمان‌یابی کارگری، اتحادهای طبقاتی و حتی ماهیت حزب کمونیست تأثیر بگذارد.
برنامه پس از توضیح مناسبات سرمایه‌داری، بحث را با مجموعه‌ای از پرسش‌ها ادامه می‌دهد: آیا طبقه کارگر فقط شامل کارگران صنعتی است؟ کارگران بخش خدمات چه جایگاهی دارند؟ آیا تمام حقوق‌بگیران کارگر محسوب می‌شوند؟ رابطه زحمتکشان، دهقانان کم‌زمین و تهیدستان با طبقه کارگر چیست؟ این پرسش‌ها از ضرورت تعیین موقعیت طبقات در مناسبات تولید سرچشمه می‌گیرند و پاسخ آنها برای شناخت جامعه سرمایه‌داری اهمیت دارد.

جایگاه طبقاتی را چه چیزی تعیین می‌کند؟

در زبان روزمره، واژه کارگر اغلب تصویر فردی را تداعی می‌کند که در کارخانه، معدن، ساختمان یا کارگاه صنعتی مشغول فعالیت بدنی است. این تصویر بخشی از واقعیت تاریخی طبقه کارگر را نشان می‌دهد. با گسترش سرمایه‌داری، شکل‌های اشتغال و سازمان تولید تنوع بیشتری پیدا کرده‌اند و میلیون‌ها نفر در بخش‌هایی فعالیت می‌کنند که با تصویر سنتی کارگر صنعتی تفاوت دارند.
برای شناخت طبقه کارگر باید از عنوان شغلی فراتر رفت و رابطه فرد را با وسایل تولید، مالکیت و فرایند کار بررسی کرد.
برنامه در تعریف طبقه کارگر بر دو ویژگی تأکید می‌کند: فقدان مالکیت بر ابزار تولید و قرار گرفتن در مناسبات استثمار در فرایند تولید اجتماعی. همچنین نقش این طبقه در ایجاد ارزش اضافی و انباشت سرمایه اجتماعی را مبنای تمایز آن از سایر طبقات زحمتکش می‌داند.
در مناسبات سرمایه‌داری، بخش بزرگی از جمعیت که اکثریت جامعه را تشکیل می‌دهند، برای ادامه زندگی به فروش نیروی کار خود وابسته است. یک کارگر کارخانه، راننده شرکت حمل‌ونقل، کارمند خدماتی یا متخصص فنی ممکن است مهارت، درآمد و شرایط کاری متفاوتی داشته باشند، اما وابستگی آنان به مزد و موقعیتشان در سازمان تولید می‌تواند رابطه طبقاتی مشترکی ایجاد کند.
برای مثال، مهندسی که در یک کارخانه استخدام شده و برای دریافت مزد تخصص خود را در اختیار شرکت قرار می‌دهد، از نظر موقعیت اقتصادی با مهندسی که مالک یک بنگاه بزرگ پیمانکاری است و از طریق استخدام نیروی کار و تصاحب سود فعالیت می‌کند، تفاوت دارد. مدرک تحصیلی و عنوان حرفه‌ای مشابه، جایگاه یکسانی در مناسبات تولید ایجاد نمی‌کند.
از همین رو تحلیل طبقاتی باید به رابطه واقعی انسان‌ها با مالکیت، کار و سرمایه توجه کند.

طبقه کارگر و دگرگونی ساختار تولید

سرمایه‌داری از آغاز پیدایش خود تاکنون تغییرات گسترده‌ای در سازمان تولید به وجود آورده است. توسعه صنایع بزرگ، گسترش شبکه‌های حمل‌ونقل و ارتباطات، رشد خدمات، پیشرفت فناوری و بین‌المللی شدن زنجیره‌های تولید، ترکیب نیروی کار را دگرگون کرده‌اند.
در کارخانه صنعتی، رابطه کارگر با ابزار تولید و صاحب سرمایه معمولاً آشکارتر است. کارگران در یک محل جمع می‌شوند، ساعات کاری معینی دارند و محصول فعالیتشان در قالب کالاهای قابل مشاهده تولید می‌شود. در بخش خدمات، این رابطه می‌تواند شکل پیچیده‌تری پیدا کند.
کارگر یک شرکت نظافت، نیروی شاغل در انبارداری، راننده یک مؤسسه حمل‌ونقل، کارمند مرکز تماس یا برنامه‌نویس یک شرکت فناوری ممکن است کالای صنعتی مستقیمی تولید نکنند، اما فعالیت آنان در سازمان اقتصادی سرمایه‌داری جای دارد.
برنامه به‌طور مشخص از کارگران شهرداری‌ها و بخش‌های خدماتی، از جمله بهداشت و آموزش، نام می‌برد تا نشان دهد شناخت طبقه کارگر به بررسی ماهیت فعالیت اقتصادی و جایگاه افراد در تولید اجتماعی نیاز دارد. در همین چارچوب، میزان مزد و نوع محصول نیز به تنهایی معیار مناسبی برای تعیین جایگاه طبقاتی نیستند.
البته میان بخش‌های مختلف فعالیت اقتصادی تفاوت‌های مهمی وجود دارد. کارگری که در یک شرکت خصوصی برای تولید و فروش خدمات استخدام شده است، در رابطه مستقیم با سرمایه قرار دارد. کارکنان خدمات عمومی نیز ممکن است مزدبگیر و فاقد مالکیت بر وسایل کار باشند، اما فعالیت آنان الزاماً در فرایند مستقیم تولید ارزش اضافی برای یک سرمایه‌دار انجام نمی‌شود.
این تفاوت برای تحلیل دقیق اقتصاد سیاسی اهمیت دارد. در شناخت گسترده طبقه کارگر باید رابطه با مالکیت، وابستگی به مزد و جایگاه در تقسیم کار اجتماعی را بررسی کرد و در تحلیل تولید ارزش اضافی، موقعیت هر فعالیت را در فرایند انباشت سرمایه نیز مشخص ساخت.

کار مولد و کار غیرمولد

یکی از پرسش‌هایی که در برنامه مطرح است، تفاوت میان کار مولد و کار غیرمولد است. این دو مفهوم در اقتصاد سیاسی معنای مشخصی دارند و با مفید یا بی‌فایده بودن یک فعالیت ارتباطی ندارند.
کار مولد سرمایه‌دارانه، در معنای دقیق اقتصادی، کاری است که در رابطه با سرمایه انجام می‌شود و ارزش اضافی تولید می‌کند. برای مثال، کارگری که در کارخانه تولید پوشاک استخدام شده و در فرایند تولید ارزش اضافی برای سرمایه‌دار مشارکت دارد، کار مولد سرمایه‌دارانه انجام می‌دهد.
همین منطق می‌تواند درباره کارگر یک شرکت خصوصی خدماتی نیز صدق کند. نوع محصول تعیین‌کننده نیست؛ خدمات نیز می‌توانند در قالب کالا به فروش برسند و نیروی کار استخدام‌شده برای سرمایه ارزش اضافی تولید کند.
در مقابل، برخی فعالیت‌های ضروری اجتماعی و اقتصادی مستقیماً ارزش اضافی تولید نمی‌کنند. بخشی از فعالیت‌های اداری و تجاری، خدمات عمومی و کارهایی که خارج از رابطه سرمایه‌دارانه انجام می‌شوند، در این موقعیت قرار می‌گیرند.
این تمایز به معنای کم‌اهمیت بودن فعالیت آنان نیست. آموزش، بهداشت، نگهداری از کودکان، مراقبت از سالمندان و بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی برای بازتولید زندگی و توانایی کار انسان‌ها ضروری‌اند. تحلیل مارکسیستی می‌کوشد شکل اقتصادی این فعالیت‌ها و جایگاه آنها را در مناسبات تولید مشخص کند.
برای همین، هنگام شناخت طبقه کارگر، باید میان وضعیت طبقاتی مزدبگیران و نقش دقیق اقتصادی فعالیت آنان تمایز قائل شد. همه مزدبگیران در یک موقعیت سازمانی و اقتصادی قرار ندارند؛ از جمله مدیرانی که اختیار استخدام، اخراج و کنترل نیروی کار دارند و ممکن است در اعمال قدرت سرمایه نقش مستقیمی ایفا کنند.

فقر، مزدبگیری و موقعیت طبقاتی

برنامه با طرح جایگاه زحمتکشان، دهقانان کم‌زمین و تهیدستان، یکی دیگر از مسائل مهم تحلیل طبقاتی را پیش می‌کشد.
فقر و محرومیت می‌توانند وضعیت مشترک گروه‌های اجتماعی مختلف باشند، اما رابطه آنان با تولید و مالکیت یکسان نیست.
یک کشاورز خرده‌مالک ممکن است زمین کوچکی داشته باشد و همراه اعضای خانواده خود روی آن کار کند. درآمد او شاید از مزد یک کارگر صنعتی نیز کمتر باشد. با این حال، موقعیت اقتصادی او با کارگری که فاقد وسایل تولید است و نیروی کار خود را در برابر مزد می‌فروشد تفاوت دارد.
یک مغازه‌دار کوچک نیز ممکن است زیر فشار اجاره، بدهی و رقابت سرمایه‌های بزرگ زندگی دشواری داشته باشد. او به دلیل مالکیت محدود بر ابزار یا محل کسب و مشارکت مستقیم در کار، در موقعیت متفاوتی از سرمایه‌دار بزرگ و کارگر مزدی قرار می‌گیرد.
در مقابل، کارگر متخصصی که درآمد نسبتاً بالایی دارد ممکن است همچنان به فروش نیروی کار خود وابسته باشد و هیچ کنترلی بر مالکیت و تصمیم‌های اصلی بنگاه نداشته باشد. در جامعه واقعی، مرزهای طبقاتی همیشه به شکل ساده و ثابت ظاهر نمی‌شوند. بعضی افراد هم‌زمان مزدبگیرند و فعالیت اقتصادی کوچکی نیز دارند. گروهی از خرده‌مالکان در جریان ورشکستگی یا از دست دادن وسایل کار به صفوف مزدبگیران می‌پیوندند. برخی مزدبگیران ممکن است با دستیابی به مالکیت و استخدام نیروی کار وارد موقعیت دیگری شوند. از این رو شناخت ترکیب طبقاتی جامعه مستلزم بررسی روابط واقعی اقتصادی و روند تغییر آنهاست.

کار پلتفرمی و شکل‌های جدید وابستگی به سرمایه

گسترش فناوری دیجیتال، نمونه مناسبی برای توضیح استمرار و تغییر مناسبات طبقاتی است. در سال‌های اخیر، شرکت‌های حمل‌ونقل اینترنتی، خدمات تحویل کالا، پلتفرم‌های خدمات خانگی و شرکت‌های دیجیتال شکل‌های تازه‌ای از سازمان‌دهی نیروی کار را گسترش داده‌اند. بخشی از نیروی کار این شرکت‌ها در قراردادهای رسمی به عنوان کارمند یا کارگر شناخته نمی‌شود و تحت عنوان پیمانکار مستقل یا ارائه‌دهنده خدمات فعالیت می‌کند.
اما عنوان قرارداد برای تعیین رابطه واقعی اقتصادی کافی نیست. راننده‌ای را در نظر بگیریم که خودروی شخصی دارد، اما دسترسی او به مشتری، تعیین سهم شرکت از درآمد، شیوه توزیع سفارش‌ها و بخشی از شرایط فعالیت از طریق یک پلتفرم کنترل می‌شود. مالکیت خودرو به‌تنهایی استقلال اقتصادی او را تضمین نمی‌کند. باید دید چه کسی بر سازمان کار، دسترسی به بازار و شرایط کسب درآمد تسلط دارد.
همین مسئله در مورد پیک‌های تحویل غذا، برخی نیروهای دورکار و کارگران خدماتی نیز مطرح است. ممکن است ابزار محدودی در مالکیت فرد باشد، در حالی که ارتباط اقتصادی و وابستگی او به سرمایه همچنان برقرار است.
این نمونه‌ها برای توضیح مناسبات امروز سرمایه‌داری به بحث افزوده شده‌اند. متن برنامه در دوره‌ای پیش از گسترش کنونی اقتصاد پلتفرمی تدوین شده است، اما تأکید آن بر شناخت جایگاه افراد در مناسبات تولید، امکان بررسی این شکل‌های تازه اشتغال را فراهم می‌کند.

کار خانگی و بازتولید نیروی کار

در تعریف گسترده کار و موقعیت زحمتکشان، مسئله کار خانگی و مراقبتی نیز اهمیت دارد. برنامه در بحث طبقه کارگر به کارگرانی اشاره می‌کند که ممکن است مزد بسیار اندک داشته باشند یا حتی مزدی دریافت نکنند. این اشاره، بحثی را پیش می‌کشد که برای شناخت تقسیم کار اجتماعی و جایگاه زنان در اقتصاد سرمایه‌داری اهمیت دارد.
بخش بزرگی از کار لازم برای ادامه زندگی روزانه خارج از محیط تولید کالایی انجام می‌شود. نگهداری از کودکان، مراقبت از سالمندان، تهیه غذا، نظافت و اداره زندگی خانوادگی از فعالیت‌هایی هستند که امکان بازتولید نیروی کار را فراهم می‌کنند.
در بسیاری از جوامع، مسئولیت نامتناسب این فعالیت‌ها بر عهده زنان قرار دارد. این تقسیم کار بر فرصت اشتغال، استقلال اقتصادی، میزان درآمد و موقعیت اجتماعی آنان تأثیر می‌گذارد.
در تحلیل اقتصادی باید میان کار خانگی بدون مزد در خانواده و کار مزدی خانگی، مانند فعالیت نظافتچی یا مراقبی که در استخدام خانواده یا مؤسسه‌ای خدماتی قرار دارد، تفاوت گذاشت. کار خانگی بدون مزد در خانواده معمولاً مستقیماً برای سرمایه‌دار ارزش اضافی تولید نمی‌کند، اما در بازتولید نیروی کار و استمرار مناسبات اجتماعی سرمایه‌داری نقش مهمی دارد.
این موضوع همچنین نشان می‌دهد که بررسی طبقه کارگر با شناخت مناسبات جنسیتی و تقسیم کار اجتماعی پیوند دارد. سازمان‌یابی کارگری زمانی می‌تواند به نیازهای واقعی بخش‌های مختلف نیروی کار پاسخ دهد که این تفاوت‌ها و نابرابری‌ها را در نظر بگیرد.

بیکاری و موقعیت کارگران در بازار کار

بیکاری یکی دیگر از مسائل مرتبط با شناخت طبقه کارگر است. فردی که شغل خود را از دست می‌دهد، الزاماً موقعیت طبقاتی پیشین خود را از دست نمی‌دهد. کارگری که برای تأمین زندگی به فروش نیروی کار وابسته است، حتی در دوره بیکاری نیز در رابطه‌ای با بازار کار و مناسبات سرمایه‌داری قرار دارد.
در تحلیل مارکسیستی، وجود جمعیتی از کارگران بیکار یا دارای اشتغال ناپایدار با فرایند انباشت سرمایه ارتباط دارد. تغییر فناوری، جابه‌جایی سرمایه، بحران‌های اقتصادی و رقابت بنگاه‌ها می‌توانند بخشی از نیروی کار را از اشتغال خارج کنند.
گستردگی بیکاری همچنین بر قدرت چانه‌زنی شاغلان اثر می‌گذارد. در شرایطی که شمار زیادی از افراد جویای کار هستند، کارفرمایان ممکن است امکان بیشتری برای تحمیل مزد پایین، قراردادهای موقت و شرایط نامناسب کار پیدا کنند. به همین دلیل مبارزه برای امنیت شغلی، بیمه بیکاری و حمایت اجتماعی با مبارزه کارگران شاغل ارتباط دارد. سازمان‌یابی طبقاتی نیز باید رابطه میان بخش‌های شاغل، بیکار و دارای اشتغال ناپایدار را در نظر بگیرد.

طبقه کارگر و آگاهی طبقاتی

موقعیت مشترک در مناسبات تولید به این معنا نیست که همه کارگران در هر زمان برداشت سیاسی یکسانی از منافع خود دارند. کارگران در شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی متفاوتی زندگی می‌کنند. نوع اشتغال، امنیت شغلی، میزان تحصیلات، سنت‌های سیاسی، تفاوت‌های جنسیتی و ملی، مهاجرت و تجربه مبارزه جمعی بر شکل‌گیری آگاهی آنان تأثیر می‌گذارند.
ممکن است گروهی از کارگران خواست اصلی خود را افزایش مزد بدانند، گروهی برای تثبیت قراردادها مبارزه کنند و بخشی نیز از تجربه این مبارزات به ضرورت تغییر قوانین، ایجاد تشکل مستقل یا تحول بنیادی مناسبات اجتماعی برسند. در اینجا میان موقعیت طبقاتی و آگاهی طبقاتی رابطه‌ای تاریخی برقرار است. موقعیت اقتصادی زمینه شکل‌گیری منافع مشترک را ایجاد می‌کند، اما شناخت این منافع و توانایی اقدام جمعی در جریان تجربه اجتماعی، مبارزه، آموزش، گفت‌وگو و سازمان‌یابی رشد می‌کند.
این تمایز در بحث‌های بعدی برنامه اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد. وقتی به حزب کمونیست و رابطه آن با طبقه کارگر برسیم، باید روشن کنیم سازمان سیاسی چگونه می‌تواند با جنبش واقعی طبقه کارگر پیوند برقرار کند و در رشد آگاهی و سازمان‌یابی آن مشارکت داشته باشد.

اردوی کار و مسئله اتحادهای طبقاتی

برنامه با طرح پرسش درباره زحمتکشان و گروه‌های اجتماعی مختلف، زمینه بحث گسترده‌تری درباره «اردوی کار» را فراهم می‌کند. طبقه کارگر در مناسبات سرمایه‌داری موقعیت مشخصی دارد، اما مبارزه علیه مناسبات سرمایه‌دارانه می‌تواند گروه‌های دیگری از زحمتکشان را نیز دربرگیرد. دهقانان کم‌زمین، بخش‌هایی از خرده‌بورژوازی، تولیدکنندگان کوچک تحت فشار سرمایه‌های بزرگ و دیگر اقشار محروم ممکن است منافع مشترکی با طبقه کارگر در مبارزه علیه سلطه سرمایه داشته باشند.
این اشتراک منافع به معنای یکسان بودن موقعیت طبقاتی آنان نیست. شناخت تفاوت‌ها برای تعیین زمینه‌های واقعی اتحاد ضروری است.
برای مثال، کارگر کشاورزی که در برابر مزد روی زمین متعلق به دیگری کار می‌کند، از نظر رابطه تولیدی با کشاورز خرده‌مالکی که عمدتاً با کار خانوادگی روی زمین خود فعالیت می‌کند تفاوت دارد. هر دو ممکن است از سیاست‌های اقتصادی، قیمت‌گذاری، بدهی یا تسلط سرمایه‌های بزرگ آسیب ببینند، اما شکل وابستگی اقتصادی و مطالبات مشخص آنان می‌تواند متفاوت باشد.
استراتژی اتحادهای طبقاتی زمانی مبنای واقعی پیدا می‌کند که این تفاوت‌ها را بشناسد و منافع مشترک را در شرایط مشخص تعیین کند.
در همین چارچوب است که برنامه در فصل نهم از اتحاد نیروی کار در برابر سرمایه سخن می‌گوید و برای همکاری نیروهای اجتماعی مختلف سطوح متفاوتی در نظر می‌گیرد.

طبقه کارگر به عنوان نیروی اجتماعی تحول

پس از روشن شدن این تمایزها می‌توان به جایگاه طبقه کارگر در برنامه بازگشت. طبقه کارگر در تولید و بازتولید زندگی اجتماعی نقشی اساسی دارد. صنعت، حمل‌ونقل، خدمات، ارتباطات، انرژی، آموزش، بهداشت و بخش‌های گسترده دیگری از فعالیت اقتصادی و اجتماعی بر کار میلیون‌ها نفر استوارند. این وابستگی عمومی جامعه به نیروی کار، ظرفیت اجتماعی بزرگی در اختیار تولیدکنندگان قرار می‌دهد.
با این حال، ظرفیت اقتصادی یک طبقه به خودی خود به قدرت سیاسی سازمان‌یافته تبدیل نمی‌شود. پراکندگی محیط‌های کار، رقابت میان کارگران، بیکاری، ناامنی شغلی و تفاوت‌های اجتماعی می‌توانند شکل‌گیری همبستگی طبقاتی را دشوار کنند. در مقابل، تجربه مبارزه مشترک و ایجاد تشکل‌های مستقل می‌تواند امکان غلبه بر این پراکندگی را فراهم آورد. اعتصاب‌ها، شوراها، اتحادیه‌ها، مجامع عمومی و سایر شکل‌های سازمان‌یابی جمعی عرصه‌هایی هستند که کارگران از طریق آنها می‌توانند مطالبات خود را طرح کنند، درباره مسائل مشترک تصمیم بگیرند و توان دخالت اجتماعی و سیاسی خود را افزایش دهند.
از دید برنامه، جایگاه طبقه کارگر در مبارزه برای سوسیالیسم از موقعیت آن در مناسبات تولید و نقش آن در ایجاد ثروت اجتماعی سرچشمه می‌گیرد. طبقه‌ای که در مرکز فرایند تولید قرار دارد و برای ادامه زندگی وابسته به فروش نیروی کار است، در دگرگونی مناسبات کار مزدی و مالکیت سرمایه‌دارانه منفعتی بنیادی دارد. اما تحقق این ظرفیت تاریخی به آگاهی، تشکل‌یابی، استقلال سیاسی و توانایی ایجاد پیوند با دیگر جنبش‌های اجتماعی وابسته است.

از شناخت طبقه کارگر تا افق کمونیسم

اکنون می‌توانیم به پرسش آغاز این قسمت پاسخ دهیم. طبقه کارگر یک گروه شغلی محدود یا مجموعه‌ای از افراد با سطح درآمد مشابه نیست. این طبقه در درون مناسبات تولید سرمایه‌داری شکل می‌گیرد؛ مناسباتی که بخش بزرگی از تولیدکنندگان را از مالکیت و کنترل بر وسایل اصلی تولید جدا کرده و زندگی آنان را به فروش نیروی کار وابسته ساخته است. گسترش سرمایه‌داری، ترکیب این طبقه را دگرگون کرده و فعالیت آن را در بخش‌های متنوع اقتصادی و اجتماعی توسعه داده است. شناخت طبقه کارگر امروز نیازمند بررسی همین تنوع و رابطه شکل‌های مختلف اشتغال با تولید، مالکیت و انباشت سرمایه است.
برنامه سازمان اتحاد فدائیان کمونیست با طرح پرسش درباره کارگران صنعتی، خدماتی، حقوق‌بگیران، زحمتکشان و دهقانان خرده‌پا، بر ضرورت چنین شناختی تأکید می‌کند. اهمیت این بحث در ادامه برنامه روشن‌تر خواهد شد؛ زیرا مسئله سازمان‌یابی، حزب، قدرت سیاسی و اتحادهای طبقاتی همگی به شناخت نیروی اجتماعی‌ای وابسته‌اند که قرار است در فرایند تحول جامعه نقش تعیین‌کننده داشته باشد.
در پایان این بررسی، پرسش دیگری پیش روی ما قرار می‌گیرد: اگر طبقه کارگر در مرکز تولید اجتماعی قرار دارد و رهایی از استثمار مستلزم دگرگونی مناسبات مالکیت و کار مزدی است، جامعه‌ای که از این دگرگونی پدید می‌آید چه ویژگی‌هایی خواهد داشت؟
برنامه در ادامه فصل اول به همین موضوع می‌رسد و کمونیسم را در پیوند با تحول تاریخی سرمایه‌داری و مبارزه طبقاتی توضیح می‌دهد. مسئله اکنون تعریف مناسبات اجتماعی تازه‌ای است که در آن مالکیت، کار، تولید، آزادی و اداره امور جامعه شکل دیگری پیدا می‌کنند.
قسمت ششم «برنامه برای تغییر»: «کمونیسم؛ چشم‌انداز جامعه‌ای بدون استثمار و طبقات».

این مطلب را نگه دارید یا با دیگران به اشتراک بگذارید
تلگرام واتس‌اپ X فیسبوک