در آخرین روزهای سپتامبر ۲۰۲۶، خروج نیروهای آمریکایی و ائتلاف بینالمللی از عراق وارد مرحله پایانی شده است. دولت عراق میگوید تا ۳۰ سپتامبر حضور نظامی ائتلاف پایان مییابد و نیروهای باقیمانده از اقلیم کوردستان نیز خارج خواهند شد. صباح النعمان، سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق، این تاریخ را «قطعی و نهایی» خوانده و خروج را بخشی از تثبیت حاکمیت عراق و نشانه افزایش توان نیروهای امنیتی کشور معرفی کرده است. واشنگتن نیز تأیید کرده که خروج طبق جدول زمانی توافقشده انجام میشود.
این روند از نظر زمانی محصول مستقیم جنگ جاری با ایران نیست. بغداد و واشنگتن در سال ۲۰۲۴ بر پایان مرحلهای مأموریت ائتلاف توافق کرده بودند و بخش بزرگی از نیروهای ائتلاف طی سال ۲۰۲۵ از پایگاههای عراق مرکزی و غربی خارج شدند. آخرین مرحله به نیروهای مستقر در اقلیم کردستان در اطراف اربیل مربوط میشود. با این حال، جنگی که در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، شرایطی کاملاً متفاوت برای اجرای همان توافق ایجاد کرده است. پایگاهها و تأسیسات آمریکا در اقلیم کوردستان در ماههای جنگ هدف حملات موشکی و پهپادی ایران و گروههای همسو با تهران قرار گرفتهاند و نیروهای آمریکایی بخشی از سامانههای دفاع هوایی خود، از جمله تجهیزات پاتریوت، را نیز از منطقه خارج کردهاند.
از این زاویه، خروج آمریکا را باید در دو سطح دید. در سطح نخست، واشنگتن در حال اجرای توافقی است که پیش از آغاز جنگ کنونی شکل گرفته بود. در سطح دوم، ادامه حضور نیروهای آمریکایی در اربیل در جریان جنگ، خود به عاملی برای کشاندن حملات بیشتر به خاک عراق تبدیل شده بود. یک مقام نظامی آمریکایی به آسوشیتدپرس گفته است که نیروهای مستقر در شمال عراق طی جنگ عمدتاً نقش سکوی تهاجمی علیه ایران نداشتند، اما بارها هدف حملات قرار گرفتند و خروج آنان میتواند میزان آسیبپذیری مستقیم نیروهای آمریکا را کاهش دهد. بیشتر این نیروها قرار است به اردن و دیگر نقاط منطقه منتقل شوند. بنابراین خروج از عراق به معنای خروج نظامی آمریکا از منطقه و پیرامون ایران نیست؛ جغرافیای استقرار نیروها تغییر میکند و توان عملیاتی آمریکا در کشورهای همسایه و پایگاههای منطقه باقی میماند.
این تمایز برای فهم سیاست بغداد نیز اهمیت دارد. دولت عراق خروج ائتلاف را به عنوان بازیابی حاکمیت ملی معرفی میکند، در حالی که روابط امنیتی با آمریکا قرار است به شکل توافقهای دوجانبه، همکاری اطلاعاتی و آموزشی ادامه پیدا کند. سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق گفته است که رابطه پس از ۳۰ سپتامبر از چارچوب ائتلاف به «مشارکتهای دوجانبه» منتقل خواهد شد و تبادل اطلاعات و برنامههای آموزشی، بهویژه در حوزه اطلاعاتی، ادامه مییابد.
در نتیجه، سخن گفتن از «پایان حضور آمریکا در عراق» بدون توضیح این تمایز میتواند گمراهکننده باشد. آنچه پایان مییابد حضور نظامی ائتلاف پس از اشغال عراق و استقرار عملیاتی آن در پایگاههای عراق است. درباره نیروهای حفاظتی مرتبط با سفارت و تأسیسات دیپلماتیک آمریکا گزارشهای متفاوتی منتشر شده است. مقامهای عراقی تأکید کردهاند که پس از ۳۰ سپتامبر ( ۸ مهر ) نیروی خارجی در قالب ائتلاف باقی نخواهد ماند، در حالی که برخی منابع سیاسی عراقی از ادامه حضور محدود نیروهای مسئول حفاظت از تأسیسات دیپلماتیک سخن گفتهاند.
در بغداد، خروج آمریکا با مسئلهای داخلی و بسیار حساس گره خورده است: سرنوشت سلاح گروههای مسلح خارج از زنجیره فرماندهی دولت. دولت علی الزیدی در ماههای اخیر تلاش کرده است پایان حضور ائتلاف را با انتقال سلاح و نیروهای گروههای مسلح به ساختارهای رسمی پیوند بزند. برخی از گروههای کوچکتر با این روند همراه شدهاند، اما گروههایی مانند کتائب حزبالله، حرکت النجباء و کتائب سیدالشهدا شروطی برای خلع سلاح مطرح کردهاند و پایان حضور آمریکا را تنها یکی از این شروط میدانند. مقامهای دولت عراق در مقابل از قرار گرفتن موشکها، پهپادهای دوربرد و دیگر تسلیحات سنگین زیر فرماندهی مرکزی سخن میگویند.
همین مسئله یکی از مهمترین ارتباطهای خروج آمریکا با جنگ علیه ایران است. از زمان آغاز جنگ در فوریه، گروههای عراقی نزدیک به ایران حملاتی علیه اهداف مرتبط با آمریکا و برخی کشورهای منطقه انجام دادهاند. واشنگتن این گروهها را به مشارکت در عملیات منطقهای در هماهنگی با تهران متهم کرده و دولت عراق در تلاش است فعالیت مستقل آنان را محدود کند. از سوی دیگر، این گروهها خروج آمریکا را پیروزی سیاسی خود معرفی میکنند. در چنین فضایی، بغداد با مسئلهای پیچیده روبهروست: خروج نیروهای خارجی یکی از مهمترین مطالبات تاریخی در عراق را محقق میکند، اما پس از خروج، مسئله انحصار سلاح و اقتدار دولت برجستهتر خواهد شد.
وضعیت اقلیم کوردستان تفاوت آشکاری با موضع رسمی بغداد دارد. وزارت پیشمرگه و مقامهای اقلیم از اصل توافق بغداد و واشنگتن آگاهاند، اما زمان خروج و فقدان یک سامانه مؤثر دفاع هوایی را نگرانکننده میدانند. وزارت پیشمرگه در ۶مهر ( ۲۸ سپتامبر ) اعلام کرد که خروج ائتلاف در شرایطی انجام میشود که منطقه همچنان با بیثباتی گسترده روبهروست و مسئولیت دفاع از آسمان اقلیم بر عهده دولت فدرال عراق قرار دارد.
مسعود بارزانی و مقامهای ارشد اقلیم طی ماههای اخیر بارها بر مشکل دفاع هوایی تأکید کردهاند. مسرور بارزانی گفته است که اقلیم پس از خروج سامانههای آمریکایی در برابر حملات موشکی و پهپادی آسیبپذیر خواهد بود. دفتر او همچنین پس از انتشار مصاحبهای در فایننشال تایمز توضیح داد که موضع رسمی اقلیم، مخالفت با اصل توافق خروج نیست؛ نگرانی اصلی، باقی ماندن اقلیم بدون سامانه دفاعی در دورهای است که بیش از هزار حمله موشکی و پهپادی در جریان جنگ منطقهای ثبت شده است. دولت اقلیم همزمان تأکید کرده که نمیخواهد خاک کوردستان به پایگاهی برای حمله علیه ایران یا هیچ کشور دیگری تبدیل شود و خواهان حفظ روابط با تهران است.
این نگرانی تنها به ایران مربوط نمیشود. خروج نیروهای ائتلاف بار دیگر مسئله داعش را به مرکز مباحث امنیتی عراق بازگردانده است. داعش از سال ۲۰۱۷ کنترل سرزمینی خود در عراق را از دست داده، اما شبکههای کوچک و متحرک آن در مناطق کوهستانی و بیابانی دیاله، کرکوک، صلاحالدین و انبار همچنان فعالاند. ماهیت این فعالیت با سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ متفاوت است؛ داعش اکنون بیشتر از شکافهای امنیتی، مناطق صعبالعبور، کمبود هماهنگی میان نیروهای عراقی و پیشمرگه و حملات کوچک و غافلگیرکننده استفاده میکند.
در هفتههای اخیر نشانههایی از افزایش تحرک این شبکهها دیده شده است. در ۹ و ۱۱ سپتامبر، جنگندههای عراق مواضع داعش در وادیالشای، در جنوب کرکوک و محدوده صلاحالدین را هدف قرار دادند و نیروهای عراقی اعلام کردند چند عضو داعش، از جمله یک فرمانده محلی، کشته شدهاند. در ۱۲ سپتامبر نیز سه موضع داعش در کوهستان حمرین در دیاله هدف حمله هوایی قرار گرفت. گزارشهای امنیتی حاکی از آن بود که اعضای داعش در اطراف دریاچه حمرین دیده شده و برای ربودن سه ماهیگیر تلاش کرده بودند.
در ۲۴ سپتامبر نیروهای امنیتی عراق در نزدیکی کوهستان حمرین در استان صلاحالدین با اعضای داعش درگیر شدند. سه روز بعد، تحولات جدیتری در کرکوک رخ داد: افراد داعش با خمپاره روستای المالحه را هدف قرار دادند که به کشته شدن یک زن و زخمی شدن چند غیرنظامی انجامید. همان روز نیروهای سرویس مبارزه با تروریسم عراق در آلتونکوپری، شمال کرکوک، با سه عضو داعش درگیر شدند؛ دو نفر از آنان که کمربند انفجاری داشتند کشته شدند و نفر سوم زخمی و بازداشت شد. دو عضو نیروهای ضدتروریسم نیز زخمی شدند و یک غیرنظامی جان باخت.
از نظر امنیتی، شاید مهمتر از تعداد این حملات، محل وقوع آنها باشد. بخش بزرگی از فعالیت اخیر داعش در کمربندی میان کرکوک، صلاحالدین، دیاله و مناطق حمرین جریان دارد؛ همان جغرافیایی که سالها از شکاف فرماندهی میان نیروهای دولت فدرال و پیشمرگه رنج برده است. فرماندهی عملیات کرکوک اخیراً پذیرفته است که در بعضی نقاط میان حوزه استقرار نیروهای عراقی و پیشمرگه شکافهایی وجود دارد و برای پوشاندن آنها طرحهایی برای جابهجایی و هماهنگی نیروها تهیه شده است.
سهشنبه ۷ مهر مقامهای امنیتی عراق از کشف یک هسته مظنون داعش خبر دادهاند که در حال برنامهریزی برای عملیات انتحاری همزمان با خروج ائتلاف بوده است. یک فرمانده کورد نیز گفته است که طی دو هفته گذشته تحرک هستههای خفته داعش افزایش یافته و اعلام خروج نیروهای ائتلاف از نظر روانی بر این شبکهها تأثیر گذاشته است. این گزارشها اثبات نمیکنند که داعش در آستانه بازسازی ساختار سرزمینی خود قرار دارد، اما نشان میدهند که همچنان ظرفیت بهرهبرداری از خلأهای امنیتی و لحظات انتقال قدرت را حفظ کرده است.
این همان نقطهای است که روایت بغداد و نگرانی اربیل از یکدیگر فاصله میگیرند. بغداد تأکید دارد ارتش، سرویس مبارزه با تروریسم، نیروهای امنیتی و توان هوایی عراق اکنون قادرند بدون حضور عملیاتی ائتلاف با داعش مقابله کنند. عملیات هوایی ماه سپتامبر نیز نشان میدهد نیروهای عراقی توان شناسایی و حمله مستقل به مخفیگاههای داعش را دارند. اقلیم در مقابل بر دو خلأ تأکید میکند: دفاع هوایی در برابر ایران و گروههای مسلح منطقهای، و کاهش دسترسی به قابلیتهای اطلاعاتی، پهپادی و لجستیکی آمریکا در رویارویی با داعش.
تحول دیگری نیز در همین چارچوب اهمیت دارد. عراق و ترکیه در هفته پیش ( ۲۳ سپتامبر) توافق کردند که پایگاه بعشیقه ـ زلیکان در نزدیکی موصل بهتدریج به دولت عراق واگذار شود و نیروهای ترکیه از آن خارج شوند. این تحول همزمان با خروج آمریکا، تلاش بغداد برای گسترش کنترل دولت بر مناطق شمالی و مذاکرات درباره گروههای مسلح در سنجار رخ میدهد. بنابراین عراق در حال ورود به مرحلهای است که مسئله «حاکمیت» دیگر صرفاً به حضور آمریکا محدود نمیشود و حضور نظامی ترکیه، وضعیت گروههای مسلح ، نیروهای وابسته به پ.ک.ک و ساختار امنیتی اقلیم را نیز دربرمیگیرد.
در سطح منطقهای نیز خروج آمریکا به معنای پایان رقابت واشنگتن و تهران در عراق نیست. نمونهای روشن از این وضعیت همین روزها دیده شد: عراق تحت فشار تحریمهای آمریکا پروازهای ایران را در بغداد، نجف، اربیل و سلیمانیه متوقف کرد و سپس برای ازسرگیری بخشی از پروازها میان نجف و ایران از واشنگتن معافیت تحریمی گرفت. این ماجرا نشان میدهد قدرت آمریکا در عراق پس از خروج نظامی همچنان از مسیر نظام مالی، تحریمها، روابط امنیتی و مناسبات اقتصادی اعمال خواهد شد.
یکی از مهمترین اهرمهای این رابطه به درآمدهای نفتی عراق بازمیگردد. اقتصاد و بودجه دولت عراق بهشدت به نفت وابسته است و حدود ۹۰ درصد درآمدهای دولتی از این بخش تأمین میشود. درآمد حاصل از فروش رسمی نفت عراق به دلار در حساب بانک مرکزی عراق نزد بانک فدرال رزرو نیویورک نگهداری میشود؛ سازوکاری که ریشه آن به ترتیبات مالی پس از اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ بازمیگردد و با تغییراتی تا امروز ادامه یافته است. از این رو بخش اصلی درآمد ارزی دولت عراق از مجرایی عبور میکند که در قلب نظام مالی آمریکا قرار دارد.
بانک مرکزی عراق صاحب این منابع است، اما دسترسی به دلار، انتقال وجوه و ورود اسکناس آمریکایی به عراق در چارچوب شبکه مالی تحت نظارت ایالات متحده انجام میشود. واشنگتن طی سالهای گذشته از کنترل بر دسترسی به نظام دلاری و ابزار تحریم برای فشار بر بانکها و مؤسسات عراقی متهم به انتقال پول به ایران استفاده کرده است. عراق نیز در ابتدای سال ۲۰۲۵ نظام سنتی حراج روزانه دلار را پس از فشارهای آمریکا متوقف کرد و سازوکارهای انتقال ارز را به شبکه رسمی بانکی منتقل ساخت. همین ساختار مالی به واشنگتن اهرمی قابلتوجه در برابر بغداد میدهد؛ اهمیتی که با توجه به وابستگی بودجه عراق به نفت دوچندان میشود.
در جریان جنگ کنونی، این وابستگی ابعاد تازهای پیدا کرده است. اختلال در مسیرهای صادراتی خلیج فارس و تنگه هرمز، عراق را وادار کرده برای حفظ فروش نفت تخفیفهای قابلتوجهی ارائه کند؛ در سپتامبر ۲۰۲۶ صادرات جنوب عراق با وجود مشکلات حملونقل به حدود ۲.۶ میلیون بشکه در روز رسید و شرکت دولتی سومو در برخی معاملات نفت را با تخفیفهای سنگین عرضه کرد. بنابراین بغداد همزمان با تلاش برای حفظ استقلال سیاسی خود، برای تأمین بودجه عمومی به جریان مداوم صادرات نفت و دسترسی به نظام دلاری بینالمللی نیاز دارد.
از این زاویه، خروج سربازان آمریکایی تنها یکی از ابعاد کاهش حضور مستقیم واشنگتن در عراق است. شبکه نفوذ آمریکا در ساختار مالی عراق، دسترسی دولت به دلار، تحریم بانکها و شرکتها و امکان محدود کردن تراکنشهایی که واشنگتن آنها را مرتبط با ایران میداند، همچنان پابرجاست. در سال ۲۰۲۰ نیز، هنگامی که بحث خروج نیروهای آمریکایی شدت گرفت، مقامهای آمریکایی بنا بر گزارشها تهدید کرده بودند دسترسی عراق به حساب خود نزد فدرال رزرو نیویورک را محدود کنند؛ تهدیدی که نشان میداد رابطه مالی دو کشور چگونه میتواند مستقیماً به مناسبات سیاسی و امنیتی گره بخورد.
به این ترتیب، تناقض مهم دوره پس از خروج نظامی در همینجا آشکار میشود: عراق میتواند حضور مستقیم نیروهای آمریکایی را پایان دهد، در حالی که بخش تعیینکنندهای از گردش درآمد نفتی و تأمین دلار مورد نیاز اقتصادش همچنان به زیرساخت مالی مستقر در ایالات متحده متصل است. همین وابستگی به واشنگتن امکان میدهد بدون داشتن پایگاه رزمی گسترده در خاک عراق، از طریق نظام مالی، تحریمها و کنترل دسترسی به دلار بر تصمیمات اقتصادی و در مواردی سیاسی بغداد اثر بگذارد. در شرایط جنگ با ایران، اهمیت این اهرم بیشتر شده است؛ زیرا واشنگتن همزمان در تلاش است مسیرهای مالی ایران و شبکههای عراقی مرتبط با تهران را محدود کند و بغداد ناچار است میان این فشارها و روابط گسترده اقتصادی و سیاسی با ایران حرکت کند.
از مجموعه این تحولات تصویری پیچیدهتر از یک «خروج نظامی» شکل میگیرد. ۳۰ سپتامبر پایان یک مرحله مهم از اشغال و حضور مستقیم نظامی آمریکا در عراق است، اما همزمان آغاز آزمونی برای ساختار سیاسی و امنیتی عراق خواهد بود. بغداد باید نشان دهد که قادر است بدون اتکای عملیاتی به ائتلاف، داعش را مهار کند، امنیت اقلیم را در برابر حملات هوایی تأمین کند، شکافهای امنیتی میان ارتش و پیشمرگه را کاهش دهد و درباره سلاح گروههایی تصمیم بگیرد که بخشی از آنها در ساختار رسمی دولت حضور دارند و همزمان شبکه سیاسی و نظامی مستقل خود را حفظ کردهاند.
جنگ با ایران این آزمون را دشوارتر کرده است. عراق بار دیگر در جغرافیایی قرار گرفته که رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی از خاک و آسمان آن عبور میکند. خروج نیروهای آمریکایی میتواند یکی از عوامل تحریک حملات علیه اقلیم را کاهش دهد، اما منشأ همه این حملات را از میان نمیبرد. در همین حال، داعش در حاشیه این کشمکشها تلاش میکند از مناطق رهاشده، شکافهای فرماندهی و تمرکز دولت بر جنگ منطقهای استفاده کند.
از این منظر، پس از ۳۰ سپتامبر و خروج نیروهای امریکایی از عراق ، مسئله تعیینکننده این خواهد بود که آیا ساختار سیاسی عراق میتواند اقتدار نظامی، کنترل مرزها و آسمان، رابطه بغداد و اربیل و مقابله با داعش را در یک چارچوب مشترک دولتی سامان دهد، یا رقابت میان دولت، احزاب، نیروهای مسلح متعدد و قدرتهای منطقهای همچنان بخشی از خلأ موجود را پر خواهد کرد. پاسخ به این پرسش در ماههای آینده بیش از خود مراسم خروج نیروهای ائتلاف، جهت تحولات عراق را تعیین خواهد کرد.
تحریریه
سهشنبه ۷ مهر ۱۴۰۵
دیدگاهها