فیلم ساخت اتحادیه اروپا «Made in EU» به کارگردانی استفان کوماندارف، محصول ۲۰۲۵ بلغارستان، آلمان و جمهوری چک، در یک کارخانه پوشاک در حاشیهی بلغارستان میگذرد؛ جایی که کارگران عمدتا زن با دستمزد پایین، ساعات طولانی و فشار دائمی تولید برای بازاری کار میکنند که محصول نهایی را با برچسب آشنای «ساخت اتحادیه اروپا» عرضه میکند. فیلم در بخش Venice Spotlight جشنواره ونیز ۲۰۲۵ نمایش داده شد.
این عنوان از همان ابتدا کنایهی اصلی فیلم را روشن میکند. «ساخت اتحادیه اروپا» معمولاً قرار است نشانهی استاندارد، قانونمندی و کیفیت باشد. کوماندارف دوربین را به جایی میبرد که این برچسب تولید میشود و آنجا تصویری بسیار متفاوت نشان میدهد: کارگرانی که در کارگاههای فشرده و کمنور پشت چرخهای خیاطی نشستهاند، امکان مرخصی بیماری ندارند و امنیت شغلیشان به ادامهی تولید وابسته است. خود کوماندارف گفته است که فیلمنامه از گزارشهای واقعی درباره وضعیت کارگران زن صنایع پوشاک بلغارستان الهام گرفته؛ گزارشهایی که شرایط کار آنها را با کارگاههای کمدستمزد هند و کامبوج مقایسه کرده و از محروم کردن کارگران از مرخصی استعلاجی و استفاده از نظام پاداش برای وادار کردن آنان به حضور در محل کار خبر داده بود.

در مرکز فیلم ایوا قرار دارد؛ کارگر خیاطی که مدتی است بیمار است، اما همچنان به ناچار سر کار میرود. وقتی مشخص میشود او نخستین مورد ثبتشدهی کووید در شهر کوچک محل زندگیاش است، همهچیز به سرعت علیه او میچرخد. صاحبان کارخانه میکوشند مسئولیت را از خود دور کنند، همکارانش از او فاصله میگیرند، پسرش تحت فشار قرار میگیرد و شهر به تدریج او را به عامل شیوع بیماری تبدیل میکند؛ با وجود اینکه ایوا سالهاست شهر را ترک نکرده است. کوماندارف از همهگیری کووید به عنوان موضوع نهایی فیلم استفاده نمیکند. بیماری فقط لحظهای است که روابط پنهان قدرت را آشکار میکند. خود کارگردان گفته است موضوع واقعی فیلم «همهگیری دیگری» است: جهانیشدن و نابرابریهایی که میان کشورها و درون جوامع عمیقتر شدهاند. او صریحاً از شکاف میان شرق و غرب اروپا، مرکز و پیرامون و میان نخبگان و مردم عادی سخن گفته است.
فیلم از همینجا از یک درام دربارهی کرونا فراتر میرود. مسئلهی اصلی این است که چه کسی هزینهی بحران را میپردازد.
کارخانه برای متوقف نکردن تولید، بیماری کارگر را نادیده میگیرد. وقتی بحران عمومی میشود، همان کارگر به متهم تبدیل میشود. مالک و مدیریت، موقعیتی که خود در ایجاد آن نقش داشتهاند به گردن فردی میاندازند که کمترین قدرت را در کارخانه دارد.
این جابهجایی مسئولیت از دقیقترین بخشهای فیلم است.
ایوا صاحب کارخانه نیست. دربارهی تعداد کارگران، فاصلهی میان آنها، ساعات کار، مرخصی استعلاجی یا تعطیلی خط تولید تصمیم نمیگیرد. با این حال وقتی بیماری منتشر میشود، نگاه جامعه به سوی او برمیگردد.
مدیریت کارخانه از صحنه عقب میکشد و کارگر در مرکز اتهام قرار میگیرد.
کوماندارف نشان میدهد که چگونه روابط سرمایهداری میتوانند مسئولیت ساختاری را به مسئولیت فردی تبدیل کنند. اگر کارگر بیمار است، مشکل «بیاحتیاطی او»ست. اگر فقیر است، لابد «نتوانسته خودش را بالا بکشد». اگر کارش را از دست میدهد، مشکل شخصی و بی عرضگی خودش است. آنچه پشت این وضعیت قرار دارد ــ مالکیت، دستمزد، شرایط کار و مناسبات قدرت ــ به حاشیه رانده میشود.در «Made in EU» این منطق به شکل بسیار روشن در بدن ایوا دیده میشود.
او بیمار است، اما باید کار کند. این «باید» معنای فیلم است.
کارگری که دستمزدش برای تأمین زندگی کافی نیست و امکان واقعی مرخصی ندارد، آزادی چندانی برای انتخاب میان سلامتی و کار در اختیار ندارد. تصمیم او از پیش زیر فشار نیاز اقتصادی شکل گرفته است. اگر در خانه بماند، درآمدش را از دست میدهد؛ اگر سر کار برود، سلامتی خودش و دیگران به خطر میافتد.
در ظاهر، مسئولیت متوجه کارگر است. در واقع، ساختاری که او را میان این دو گزینه قرار داده از پاسخگویی کنار میرود.
همین وضعیت، بعد جنسیتی مشخصی نیز دارد. نیروی کار کارخانه عمدتاً زن است و صنعت پوشاک در بسیاری از مناطق پیرامونی اقتصاد اروپا بر کار ارزان زنان استوار شده است. فیلم از این مسئله استفادهی تزئینی نمیکند. زنانی را میبینیم که در پایین زنجیرهی تولید قرار دارند؛ دستمزدشان پایین است، قدرت چانهزنی محدودی دارند و فشار تولید مستقیماً روی بدن آنها اعمال میشود.
لباسی که بعداً وارد بازار اروپا میشود، از ساعتها کار زنانی عبور کرده که تقریباً در محصول نهایی نامرئیاند.
همین تناقض، عنوان فیلم را تیزتر میکند. عبارت «Made in EU» روی کالا دیده میشود؛ شرایطی که کالا در آن تولید شده پنهان میماند.
فیلم این پنهانکاری را کنار میزند.
اروپا در اینجا یک فضای اقتصادی همگن نیست. تفاوت دستمزد و قدرت میان کشورهای مرکز و پیرامون، بخشی از سازوکار بازار واحد است. تولید میتواند در بخشی از اتحادیه انجام شود که نیروی کار ارزانتر است و کالا در جایی دیگر با ارزش افزودهی بالاتر فروخته شود. کوماندارف همین شکاف را موضوع اصلی فیلم قرار میدهد.
کوماندارف گفته است اروپایی که در دهه ۱۹۹۰ به آن امید داشت، قرار بود بر آزادی، برابری حقوق و همبستگی بنا شود؛ سه دهه بعد، شکافهای شرق و غرب و مرکز و حاشیه همچنان پابرجا هستند.
«Made in EU» همین شکاف را بدون سخنرانی سیاسی نشان میدهد. کافی است کارخانه را ببینیم.
نور سرد.
ردیف چرخهای خیاطی.
بدنهایی که ساعتها در یک وضعیت ثابت ماندهاند.
فشار تولید.
ترس از غیبت.
و مدیریتی که تا زمانی که خط تولید حرکت میکند، مشکلی نمیبیند.
این فضا از نظر بصری نیز اهمیت دارد. فیلمبرداری وسلین هریستوف از رنگهای سرد و قابهای بسته استفاده میکند و محیط کارخانه را فشرده و فرساینده نشان میدهد. جشنواره فیلم گنت نیز بر همین کیفیت خفه و محدودکنندهی تصاویر و پیوند آن با استثمار و انزوای اجتماعی شخصیت اصلی تأکید کرده است.

اما بخش مهم دیگری از فیلم بعد از خروج ایوا از کارخانه اتفاق میافتد.
جامعهای که خودش زیر فشار اقتصادی است، بهجای آنکه سرچشمهی بحران را هدف بگیرد، قربانیای نزدیکتر پیدا میکند. ترس از بیماری با شایعه، خشم و نیاز به یافتن مقصر ترکیب میشود. همکارانی که خودشان تحت همان شرایط کار کردهاند، علیه ایوا قرار میگیرند. در اینجا فیلم مسئلهی همبستگی را بدون رمانتیسم بررسی میکند.
کارگران صرفاً به دلیل موقعیت طبقاتی مشترک، خودبهخود متحد نمیشوند. ترس میتواند آنها را از یکدیگر جدا کند. رقابت بر سر کار، ناامنی اقتصادی و فشار اجتماعی میتواند کسی را که تا دیروز همکار بوده به تهدید تبدیل کند.
این شاید یکی از دقیقترین بخشهای فیلم باشد. کوماندارف جامعهی کارگری را مجموعهای از قربانیان اخلاقاً پاک تصویر نمیکند. همان شرایطی که آنان را استثمار میکند میتواند زمینهی بیاعتمادی، ترس و دشمنی میان خودشان را نیز تولید کند.
ایوا برای مدیریت کارخانه یک نیروی کار کمهزینه است.
برای رسانهها و جامعه محلی، بعدتر به «منبع بیماری» تبدیل میشود.
در هر دو حالت، انسان واقعی پشت یک برچسب پنهان میشود.
فیلم بارها روی همین فرایند مکث میکند: تبدیل انسان به چیزی که بتوان آن را سادهتر کنترل، مصرف یا طرد کرد.
حتی رابطهی ایوا با پسرش زیر همین فشار از هم میپاشد. بیماری حیثیت اجتماعی خانواده را نیز هدف میگیرد. انگ بیماری وارد خانه میشود و آنچه مدیریت کارخانه آغاز کرده، در روابط خانوادگی و اجتماعی ادامه پیدا میکند.در این نقطه، فیلم به یکی از مسائل مهم دوران کرونا دست میزند: فاصلهی طبقاتی در امکان «محافظت از خود».
برای بخشی از جامعه، در خانه ماندن، دورکاری و فاصلهگذاری ممکن بود. برای بسیاری از کارگران تولیدی چنین انتخابی وجود نداشت. آنها باید به کارخانه، انبار، کشتارگاه، بیمارستان و شبکهی حملونقل میرفتند تا جامعهای که در خانه مانده بود همچنان بتواند کار کند.
«Made in EU» این تناقض را در مقیاسی کوچک نشان میدهد. کسی که بیشترین تماس و کمترین امکان محافظت را دارد، بعداً میتواند بیشترین سرزنش را نیز تحمل کند.
این یکی از نقاطی است که فیلم از تجربهی خاص بلغارستان عبور میکند.
بحران کووید ؛ ساختار طبقاتی جامعه را نیز آشکار کرد. مشخص شد چه کسانی امکان توقف کار دارند، چه کسانی ذخیره مالی دارند، چه کسانی میتوانند از خانه کار کنند و چه کسانی برای دریافت دستمزد مجبورند بدن خود را هر روز در معرض خطر قرار دهند.
ایوا از گروه آخر است.
همین واقعیت به بازی گرگانا پلتنیوا وزن زیادی میدهد. شخصیت او با دیالوگهای بزرگ سیاسی ساخته نشده است. خستگی چهره، سکوت، اضطراب و مقاومتی که به تدریج تحلیل میرود، زندگی زنی را نشان میدهد که هر مرحله از بحران بخشی از فضای اطرافش را از او میگیرد. فیلم گنت نیز بازی پلتنیوا را از نقاط برجستهی اثر دانسته است.
کوماندارف در این فیلم به سنتی برمیگردد که در آثار پیشینش هم دیده میشود: قرار دادن یک انسان عادی در نقطهای که تناقضهای بزرگ اجتماعی از زندگی او عبور میکنند.
چنانچه اشاره کردیم مسئلهی فیلم در نهایت کووید نیست.کووید موقعیتی ایجاد کرد، که سازوکار معمول کارخانه قابل مشاهده شود.
اگر کارگران حق واقعی مرخصی داشتند، بیماری ایوا الزاماً به همین شکل گسترش پیدا نمیکرد.
اگر از دست دادن چند روز دستمزد مسئلهی بقا نبود، تصمیم او متفاوت میشد.
اگر تولید به هر قیمت ادامه پیدا نمیکرد، بیماری یک کارگر میتوانست پیش از تبدیل شدن به بحران کنترل شود.
فیلم این زنجیره را دنبال میکند و بعد نشان میدهد چگونه صاحبان همان مناسبات میتوانند خودشان را از مسئولیت کنار بکشند.
همین نکته عنوان «ساخت اتحادیه اروپا» را به اتهامی سیاسی تبدیل میکند.
کالا واقعاً در اتحادیه اروپا ساخته شده است.
شرایط کار هم بخشی از همان اروپاست.
دستمزد پایین هم.
فشار بر کارگر بیمار هم.
نابرابری میان مرکز و پیرامون هم.
کوماندارف اجازه نمیدهد یکی را به نام «اروپا» ثبت کنیم و دیگری را یک استثنای بلغاری بدانیم.
این شاید مهمترین دستاورد فیلم باشد.
«Made in EU» مسئلهی استثمار را به حاشیهای دور از سرمایهداری پیشرفته نمیفرستد. آن را داخل مرزهای اتحادیه اروپا قرار میدهد و نشان میدهد که مرکز و پیرامون دو جهان جداگانه نیستند؛ در یک زنجیرهی واحد تولید و سود به هم متصلاند.
فیلم البته در بعضی لحظات به تمثیل اجتماعی بسیار روشن نزدیک میشود و شخصیتهای پیرامونی گاهی بیش از آنکه عمق مستقل داشته باشند، حامل بخشی از سازوکار اتهام و طرد هستند. این انتخاب از پیچیدگی برخی روابط انسانی کم میکند، اما در عوض ساختمان سیاسی روایت را بسیار واضح نگه میدارد.
وضوحی که فیلم به آن نیاز دارد.
چون مسئلهی اصلیاش پرسشی ساده اما بنیادی است: وقتی یک پیراهن با برچسب «Made in EU» وارد فروشگاه میشود، چه کسی آن را دوخته، با چه دستمزدی، در چه شرایطی و با چه هزینهای برای بدن و زندگیاش؟
کوماندارف دوربین را پشت همان برچسب میبرد.
آنجا ایوا نشسته است.
پشت یک چرخ خیاطی، بیمار، خسته و قابل جایگزین. و همین تصویر، شاید دقیقترین نقد فیلم به اروپای امروز باشد: فاصلهی میان ارزشهایی که بر سردر نهادهای اروپایی نوشته شدهاند و مناسباتی که در کف کارخانه جریان دارند.

صدای فدایی


دیدگاهها